Een jaar of wat geleden kwam er een boekje uit van het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken, ‘Kiezen voor de Kudde’. Het belangrijkste punt was dat we in alle vrijheid (gesproken werd van ‘lichte gemeenschappen’) opvallend vaak dezelfde keuzes maken. Dit werd ondersteund met het beeld van exactitudes. Exactitudes zijn mensen die vanuit dezelfde lifestyle ook uiterlijk griezelig op elkaar lijken. Treffend is het beeld van de cappuccinovrouwen en espressomannen uit Milaan die allemaal hetzelfde  beige en bruin dragen op eendere wijze.

Deze kuddevorming blijkt ook van toepassing op de (Haagse) journalistiek, zo constateerde achtereenvolgens Marc Elchardus in Dramademocratie, de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkelingen in Medialogica en Joris Luyendijk in ‘Je hebt het niet van mij, maar…’. Hierin wordt onder andere onderzocht hoe het komt dat diverse journalisten zulke volstrekt uitwisselbare teksten en beelden produceren. Een verklaring is dat de hoofdredacteur van de krant ‘s avonds naar Ferry Mingelen kijkt en vervolgens ’s ochtends aan de Haagse journalist vraagt: ‘Waarom hebben wij dat niet?’ Een journalist die deze vraag wil voorkomen, doet er goed aan de persconferenties te bezoeken waar Mingelen zich bevindt.

Inmiddels is een nieuw ‘level’ van kuddejournalistiek bereikt: het framen van Haagse ontwikkelingen als kuddegedrag. Daarmee  ontstaat een duizelingwekkend Droste-effect. De kudde duidt de Haagse ontwikkelingen als kudde. De kudde is een norm geworden. Verloren schaapjes zijn een diskwalificatie voor iedere partij. Hero Brinkman bij de PVV, Ab Klink bij het CDA, Rita verdonk bij de VVD, Joris Voorhoeve die een nieuwe kudde vindt in D66…  Verdeeldheid wordt gedefinieerd als bedreiging voor partijen. Het morren van de CDA-achterban is in dit frame geen gezonde correctie op een al te rigide keuze voor  trouw aan deze coalitie. Nee, waar de schaapjes te ver weg grazen, grijpen de wolven hun kans. Loyaliteit is daarmee een groot goed geworden. Dat voert verder dan alleen de leden. Als een ‘PvdA-econoom’ een bijdrage levert aan het publieke debat, heeft de partijleider iets uit te leggen als de fractie iets anders vindt. 

De partijleider die loyaliteit het beste afdwingt is de onbetwiste herder. De vraag is of dit frame gezond is voor het democratisch gehalte van partijpolitieke processen. Is die loyaliteit uiteindelijk ook gezond voor de binding die mensen hebben met hun politieke partij?  De vrouwen die verklaren  loyaal te zijn aan haar man (alleen vrouwen hebben dit tot nu toe publiekelijk verklaard), zijn meestal belazerd.  De kudde is een frame dat een open en gezonde discussie in de weg staat. Het kuddeachtig volgen van dit frame leidt tot uiteindelijk tot schaapachtige journalistiek.

Wilt u dit jaar maandelijks geprikkeld worden? Inspiratie opdoen voor het omgaan met hardnekkige vraagstukken in het publieke domein? Met de schrijvers en medelezers hierover de dialoog aangaan? Abonneer u dan voor het nieuwe Domeinschrift van Publiek Domein. Hieronder leest u er meer over.

De wind, Niet de zeilen
Hanteren van complexiteit in het publieke domein

In een boot zit een groep zeilers. Om de wind goed te vangen, leunt één van de zeilers licht overboord. Een tweede zeiler merkt dat de boot hierdoor enigszins uit balans raakt en geeft tegenwicht aan de eerste zeiler. Wanneer twee of drie andere leden zich voegen bij dit spel, verschuift de aandacht naar de onderlinge wisselwerking tussen de zeilers. Er ontstaan ook twee teams, het bakboord en het stuurboordteam. De samenwerking binnen de teams wordt steeds belangrijker. Het wordt steeds lastiger om de wisselwerking tussen bakboord en stuurboord goed te houden. Het leven op de boot is complex geworden.

Oog voor complexiteit ontstaat waar vraagstukken hardnekkig blijken te zijn. Je hebt het al langs verschillende wegen geprobeerd en toch … Je handelen werkt niet (zoals je wilt), het probleem blijft maar terug komen, het vraagstuk lijkt onoplosbaar. Die hardnekkigheid is meestal geen toeval. De vraag wordt dan, waarom het geen toeval is dat het zo gaat als het gaat. Over die vraag gaat het domeinschrift ‘De Wind, niet de Zeilen, hanteren van Complexiteit in het Publieke Domein’ in ontwikkeling van de hand van Henk Gossink, Jan den Hollander en Iris de Veer. Vanuit verschillende invalshoeken kijken zij naar de wijze waarop complexiteit ontstaat en vervolgens hoe je complexe vraagstukken kunt bezien en hanteren. Het gaat over datgene wat jij niet bereikt, maar jou wel bereikt.

Publiek Domein geeft het domeinschrift in 2012 uit als digitaal abonnement. Iedere maand ontvangt u een nieuw hoofdstuk. Kijk hier voor een preview van het Domeinschrift. U betaalt eenmalig € 30,00. Daarvoor krijgt u iedere maand een artikel toegezonden. Tevens krijgt u toegang tot de ‘virtuele redactie’, een plek op internet waar de auteurs en de lezers met elkaar in discussie gaan over complexiteit. Deze plek biedt tevens de ruimte om zelf complexe vraagstukken aan de orde te stellen. Aan het einde van de abonnementsperiode krijgt u de geredigeerde versie in gedrukte versie toegezonden. Deze versie is verrijkt met fotografie van Harry Slegh.  Inschrijven kan hier

Ooit meende ik dat dankzij de opmars van de secularisatie ‘goden’ onttroond zouden worden. De mens zou alleenheerser zijn in het universum en we zouden alleen nog maar verantwoording hebben af te leggen aan onszelf. Geen benepen godsgeloof meer, nee er zou vrijheid heersen. Aldus mijn fantasie.

Sinds een jaar of twintig, net na de door mij zo fel begeerde vrijheid, stond er een god op die met gejuich onthaald werd en tot op de huidige dag diep aanbeden. Die god draagt een – in mijn ogen – wat schamele naam, te weten ‘markt’.  De belangrijkste hogepriesters van deze god waren ooit Reagan en Thatcher en inmiddels is er een nog steeds uitdijende clerus die deze god permanent aanprijst.

Ik meen echter dat we van de regen in de drup gekomen zijn. Veel ex-gelovigen kwalificeren heden ten dage nog steeds de God van het Oude Testament als een wraakzuchtige god en Allah als een tiran. En ik denk dan: “Zijn we met z’n allen blind geworden.” De god ‘markt’ is dol op ‘tucht’ en ‘straf’. Zijn broer ‘financiële markt’ geheten is inmiddels zo menselijk geworden, dat hij vaak onrustig is, er geen vertrouwen meer in heeft, etc. Die broeder god verliest regelmatig zijn geduld en straft meedogenloos. Stort hele naties in een faillissement en lijkt dan wel weer wat op te klaren.

Ik hoop en bid dat politici, met name in de Westerse wereld, de moed aan de dag zullen leggen om deze god(en) met wortel en tak uit te roeien. Dat zij zich niet langer laten ringeloren door ‘reïficaties’ die ten diepste niets zijn. Het wordt tijd voor een nieuwe golf van secularisatie.

Jan de Vreugd

Sinds enige tijd kom ik de afkorting HNW overal tegen. De beloftes van Het Nieuwe Werken, waar de afkorting voor staat, liegen er niet om: Een betere balans  tussen werk en privé. Minder huisvestingskosten. Reducties van files en een lagere CO2 uitstoot. Een hogere medewerkerstevredenheid en grotere productiviteit van medewerkers. In veel organisaties, ook in de publieke sector, is het thema actueel en worden voornemens geformuleerd om meer met HNW te gaan doen, of wordt hier al ervaring mee opgedaan. Wellicht ook in uw organisatie?

Leidinggevenden, zeker die in het middenkader, vervullen een sleutelrol bij het tot leven brengen van HNW: zij vertalen  het brede concept in de praktijk. Dit vraagt een andere manier van leidinggeven omdat de relatie tussen leidinggevende en medewerker verandert en gelijkwaardiger wordt. De Nieuwe Leider stuurt vanuit de interactie met professionals in plaats van hiërarchie, zet de output van het werk centraal en maakt daarover heldere afspraken om vervolgens ruimte te bieden voor het proces, waarin nieuwe media kunnen worden ingezet als hulpmiddel. In het Nieuwe Leiderschap stimuleert de leidinggevende de medewerkers om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun resultaten en hun ontwikkeling. Vertrouwen is daarin een kernbegrip. Daarnaast blijft de leidinggevende ook de verbindende schakel in de afdeling en richting het organisatiebelang. Een wenkend perspectief dat past bij de ontwikkeling naar een meer coachende stijl van leidinggeven aan zelfsturende professionals.

In de praktijk van Het Nieuwe Werken doemen echter ook dilemma’s op: Iedereen aan het werk maar niemand op kantoor, aan wie geeft u dan nog leiding en hoe bewaakt u  de samenhang? Het Nieuwe Werken vraagt om vertrouwen geven, maar hoe werkt dat bij de ene medewerker die er toch al de kantjes afloopt? Wat betekent plaats- en tijd ongebonden werken voor de bereikbaarheid van uw afdeling richting bestuur en burger? Moet in het concept van HNW het traditionele afdelingsoverleg nog blijven bestaan en is iedereen verplicht om daarbij aanwezig te zijn, of wilt u andere vormen van samenwerken en kennisdelen organiseren? Wat doet u als manager die net outputafspraken heeft gemaakt met zijn zelfstandige medewerker als uw wethouder of gedeputeerde de aanpak net zo belangrijk vindt als de output, en wil dat u daarop ook stuurt?

Tijdens de Domeindag op 17 november a.s. verkennen we in de workshop over Het Nieuwe Werken en Het Nieuwe Leiderschap met elkaar hoe Het Nieuwe Leiderschap vorm krijgt in de setting van publieke organisaties, wat valkuilen zijn en welke tips en ervaringslessen kunnen  helpen om hierin stappen te zetten.

Etske Kroon

Onlangs ontving ik een uitnodiging voor een congres in ‘mijn studentenstad’ Groningen. Het betrof een congres met het thema: “Urban Governance, de toekomst van het stadsbestuur” en werd gehouden ter gelegenheid van de oprichting van de alumnivereniging Recht en Bestuur. Wanneer ik daar ook alweer afstudeerde? Dat moet oktober 1988 zijn geweest. Toch zo’n…..  23 geleden! Vrijdag 13 mei was het zover. Al bij aankomst met de auto bij het Julianaplein richting ‘Stad’, de aanblik van het Gasunie-kantoor van Alberts en Van Huut, ontstond het gevoel van terug in de tijd.

Op straat allemaal studenten-van-nu, begin 20, op hun fietsen, op straat en in de café’s, lachend en drukpratend. Zorgeloze tijd, is mijn eerste gedachte. Het geheugen is een bedrieglijk fenomeen, want ik heb ook flink gezweet boven de studieboeken op mijn studentenkamertje. Het resultaat vergoedde veel.

Herinneringen dringen zich op aan Europacupavonturen van het FC Groningen onder ’varkensboer’ Renze de Vries en Theo Huizinga (still going strong). Aan bioscoopbezoekjes voor studententarief, aan ‘halveliters’ in de Drie Gezusters, inderdaad van wijlen Sjoerd Kooistra.

Parkerend in de nieuwe Ossenmarktgarage (om de hoek bij mijn studentenhuis aan de Nieuwe Ebbingestraat) gaan de gedachten met een glimlach onvermijdelijk terug naar de jaren 1983 tot 1988. “Nederland, hier kom ik!”, overheerste destijds mijn gevoel. The sky was the limit, of niet soms?! Ik had toen natuurlijk geen idee dat ik later in ‘Het Westen’ wethouder zou worden. Had maar een vak geleerd, hoor ik de lezer denken. En toch….

Dan de inhoud van het congres. Het programma was goed verzorgd door de studenten-van-nu

Startend met Theo Toonen (hoogleraar aan TU Delft), via o.a. Ralph Pans (VNG) en afsluitend met de wethouder van Groningen, Frank de Vries voorzag het programma in goede sprekers met eigen invalshoeken. Van stadsbestuur-van-nu op wereldschaal (‘Chindria’), via profielen voor verbindende leiders-van-nu tot de actuele situatie en aanpak van stedelijke problemen-van-nu. De teneur: overal ter wereld zoeken mensen de steden en de delta’s op, kruipen dichter op elkaar en eisen krachtiger bestuur(ders). Dat bestuur moet daarvoor steeds meer samenwerken over gemeente- en regio-/provinciegrenzen heen. Mooie uitspraak: “Wie van u denkt bij de Randstad aan Limburg en Brabant? In internationaal perspectief loopt die toch echt tot daar!” Laat Geert Wilders het niet horen.

Ralph Pans ging in op de kwaliteiten die een modern bestuurder dient te hebben. Communicatief, aanspreekbaar, goed inlevingsvermogen en toch besluitvaardig. Om de resultaten te bereiken dient hij/zij bovendien goed samen te werken met de ambtenaren. Mooi werk dat openbaar bestuur!

Bij de lunch en het diner leuke ontmoetingen met alumni uit andere ‘lichtingen’, met mijn scriptiebegeleider en universitair Hoofddocent Chris Coolsma (genomineerd voor docent van het jaar 2011 aan de RUG) en met studenten-van-nu. Stevig bevraagd op mijn ervaringen en adviezen voor de studenten (‘wees niet bang om ook eens te vallen’). Twijfelend over het antwoord op de vraag of mijn ervaringen nu 23 na dato nog gelden voor deze generatie.

Terugkijkend een leuke en interessante dag, waarmee ik één dag terug naar mijn studententijd mocht.

Ton Roerig,
Gastdocent wethoudersprogramma.

Het zal u ongetwijfeld opgevallen zijn: het werkwoord ‘teruggeven’ rukt op.

Wilders zegt dat Limburg wordt teruggegeven aan de Limburgers, en Friesland aan de Friezen. Rutte is nog royaler: hij wil Nederland teruggeven aan alle Nederlanders. Recent hoorde ik een buurtregisseur melden dat de buurt wordt teruggegeven aan de bewoners. Bijbehorend gebaar: rechtstreekse invloed op de invulling van 100 politie-uren per jaar in die wijk.

Als je het woord ‘teruggeven’ hoort denk je onwillekeurig: “Er is blijkbaar iets door iemand afgepakt.” Maar wat dan en door wie dan? Door wat of wie is Limburg afgepakt, laat staan Nederland? En wie geeft dan precies de wijk terug aan de bewoners: is dat de originele ‘afpakker’, of moest de wijk eerst door de buurtregisseur worden veroverd op de oorspronkelijke ‘afpakker’, zodat hij deze vervolgens kon ‘terugbezorgen’ bij de bewoners? Risk-achtige scenes in het polderland.

Bij nader inzien is er echter wel betekenis te ontwaren in de ‘teruggave’ideologie, maar wellicht anders dan bedoeld. Instituties lijken niet meer als eigendom van hun oorspronkelijke stakeholders te worden gezien. Scholen zijn, in de beleving van veel ouders, niet meer ‘hun’ eigendom maar het domein van managers en beleidsambtenaren. Families van patiënten hebben hetzelfde gevoel over zorginstellingen.

Als ‘teruggeven’ betekent dat burgers en gebruikers weer directe invloed en zeggenschap krijgen, gaan we de goede kant op. Maar hoe krijgt dat vorm in een liberale marktgerichte aanpak van een sterk bezuinigende overheid? Een koekje van eigen deeg, is echter ook een vorm van teruggeven!

Harry Slegh

Amper 10 jaar geleden was het niet ongebruikelijk dat een Statenlid van een coalitiepartij toestemming van de eigen gedeputeerde moest krijgen om schriftelijke vragen aan het College van Gedeputeerde Staten te stellen. Lees deze zin gerust nog eens.

Dit was het monisme ten voeten uit. In de overgangsfase naar het dualisme is gelukkig veel veranderd. Statenleden beschikken over voldoende instrumenten om hun kaderstellende, volksvertegenwoordigende en controlerende rol uit te oefenen. De vraag is echter of zij zichzelf voldoende ruimte en vrijheid geven om die instrumenten in te zetten. Dualisering is een proces, en de cultuur in de Staten bepaalt het tempo.
 

De uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen brengt ongetwijfeld een cultuuromslag teweeg. In meerdere provincies is tweederde van de Statenleden nieuw. Onder de nieuwkomers bevindt zich de PVV. Deze partij is voor het eerst vertegenwoordigd en betreedt zonder erfenis de Statenzalen. De verkiezingsuitslag toont tevens het verlies van een gevestigde partij als het CDA. Een aantal Christen-democraten, vaak niet de warmste voorstanders van het dualisme, zwaait af.
 

Over snelle personele veranderingen in de politiek maak ik mij wel eens zorgen. Als kennis en het collectieve geheugen verloren dreigen te gaan, komt dat de kwaliteit en het democratische proces niet ten goede. Maar als fervent voorstander van het dualisme zie ik ook de kans dat de nieuwe Staten een nieuwe fase inluiden. Een Statenlid anno 2011 hoeft uiteraard geen toestemming meer over te stellen schriftelijke vragen, maar informeert of raadpleegt de gedeputeerde en maakt zelf de afweging.

Ingrid van Breda

Politicoloog

De afgelopen weken stonden in het teken van de discussie over Ajax. Het was een strijd tussen verschillende  leiderschapsstijlen, tussen het gedroomde Ajax en het van de AmsterdamArena, tussen het bedrijf en de club.

Welke stijl past bij jou?  Omcirkel wat het meest bij je past.

Stellingen 1 en 5 gaan over zelfsturing: hoe bepaal je wat je doet?

Stelling 2 gaat over strategie: hoe kom je van a tot b

Stelling 3 en 4 gaan  over je visie op organisatieontwikkeling: hoe komt een organisatie verder?

Stelling 6 gaat over je rol en verantwoordelijkheid: hoe zie jij jouw bijdrage aan de organisatie?

Stelling 7 gaat over je omgang met mensen: wat geeft je daarin richting ?

Stelling 8 gaat over omgang met de spanning tussen realisme en idealisme: waar sluit je als eerste bij aan?

Scoor je vaak een 1 of 2, dan ligt je leiderschapsstijl dicht bij die van Cruijff:  je moet het hebben van je inspiratie, je eigen drijvende kracht en je bent goed in het op scherp zetten van keuzes. Soms ben je ‘onnavolgbaar’. Dat werkt vaak in je voordeel, maar soms in je nadeel.  Je uitdaging is betrouwbaarheid organiseren, zodat mensen met je in zee durven.

Scoor je vaak 4 of 5, dan ben je eerder een Coronel.  Je hebt hart voor de zaak, bent loyaal en betrouwbaar, maar soms lijd je aan ideeënarmoede. In crisissituaties ben je niet op je best.  Je uitdaging is inspiratie organiseren, zodat mensen het beste van zichzelf gaan geven.

Als je steeds een 3 scoort, dan ligt je stijl het dichtst bij Danny Blind: je kiest geen positie. Daardoor blijf je lange tijd acceptabel voor alle partijen. Uiteindelijk wordt er positie voor je gekozen (Cape Town/ Almere City), de vraag is of je daar blij mee bent.  

In de trein strand ik in een stiltecoupé. Als ik eenmaal zit, gaat de mobiel af van een man iets verder op. Een luid telefoongesprek volgt. Een keurige heer spreekt hem aan: “Meneer, dit is een stiltecoupé. Als u wilt bellen, moet u dat elders doen.” De man beëindigt even luidkeels zijn gesprek “Geloof het of niet, maar ik zit in een stiltecoupé! Dus ik moet ophangen DOEII!” Hij zakt ontspannen onderuit en kijkt naar de heer die hem heeft aangesproken. Dan zegt hij ineens: “Je hebt een lontje aangestoken en je weet niet waar het eindigt.” Dan zwijgt hij. Het is nu echt doodstil in de stiltecoupé. Even komt een gevoel naar boven dat ik vooral van slapeloze nachten ken. Het angstige gevoel dat Van der Heijden ‘onder het plaveisel het moeras’ noemde.

Angst is een politiek incorrect gevoel. Het is, zo heet het dan, een slechte raadgever en wordt ergens in de onderbuik (dichtbij haat) geplaatst. Angst wordt monter verdoezeld. Alle onderhandelaars hadden deze zomer steeds ‘uitstekend geslapen’.

Hoe anders keek Hobbes naar angst. ‘Fear and I were twins’, stelde hij en werd de aartsvader van politieke strategie. Hobbes wist dat je voor je angst je oren niet kunt sluiten. Wie onderzoekt waar hij bang voor is, vindt wat er voor hem op het spel staat. Wie bang is voor zijn angst, kan deze onmogelijk hanteren.

Na een lange stilte waarin hij de keurige heer indringend aan blijft kijken verzucht de man: ‘Mijn leven is ook niet makkelijk, weet je’. Ik haal opgelucht adem.

Berlijn, 26 september was in 2010 mijn stip aan de horizon. Ik heb toen mijn eerste marathon gelopen waardoor het een ongelofelijk mooi jaar is geworden waarover ik graag iets vertel. Niet om je direct aan te sporen ook die 42 kilometer te gaan hardlopen, maar om te verhalen hoe mooi het is om je eigen passie te volgen.

Hoewel die dag voor mij onvergeeflijk was, geldt dat nog sterker voor de weg er naar toe. Los van de fysieke en mentale opbrengsten die hardlopen oplevert, gaf mijn doel mij focus in aandacht en heeft mij indrukwekkende ontmoetingen opgeleverd. Ik kan nu nog meer vertrouwen dat wat ik serieus en met heel mijn hart wil bereiken, kan realiseren.

Niet alles was echter rozengeur en maneschijn. Zo kreeg ik in mei een zweepslag en kon ik zes weken niet hardlopen. Elke illusie over mijn eindtijd moest ik daardoor loslaten, wat niet gemakkelijk is als vrijwel iedereen ernaar informeert. Achteraf denk ik dat juist het overwinnen van deze tegenslag mij veel heeft gebracht. Ik ben in mijn droom blijven geloven en heb geleerd dat ik altijd hulp kan krijgen. Het hoort bij de tocht die helden in verhalen altijd maken en laat de overwinning (op jezelf) nog zoeter smaken.

Welke heldentochten wil jij in 2011 maken? Waar ga jij met hart en ziel voor? Gebruik de winter om op zoek te gaan naar wat jij wilt laten bloeien. Ik wens iedereen van harte een mooie stip op de horizon en vooral een mooie reis toe!

Geert Neelen

Directeur Publiek Domein